Giáo trình đại học - Cách thực hiện cần chuyên nghiệp, bài bản

Email In PDF

giaotrinh

GS.TS Nguyễn Văn Tiến tốt nghiệp Đại học Tổng hợp Kinh tế Bratislava (Slovakia) năm 1989 với bằng loại ưu cùng thành tích Giải Nhất sinh viên nghiên cứu khoa học của toàn Tiệp Khắc. Sau đó ông bảo vệ thành công luận án tiến sỹ kinh tế với đề tài: Mối quan hệ giữa tỷ giá hối đoái và cán cân thanh toán quốc tế. Về nước, ông được phân công làm việc tại Ngân hàng Ngoại thương Trung ương, nhưng do “trót” đam mê với công tác nghiên cứu khoa học, giảng dạy nên từ vị trí Trưởng phòng Tổng hợp và Phân tích kinh tế ông đã xin chuyển sang Học viện Ngân hàng làm giảng viên. Tại đây, ông đã trải qua các vị trí Chủ nhiệm Khoa Tiền tệ - Tín dụng quốc tế, Phó Chủ nhiệm Khoa Ngân hàng, và đã hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh bảo vệ thành công luận án tiến sỹ. Hiện ông là Chủ nhiệm Khoa Kinh tế quốc tế thuộc Học viện Ngân hàng, Trọng tài viên của Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC). Ông được một số trường đại học mời viết/thẩm định giáo trình và là chủ biên/tổng chủ biên nhiều giáo trình, sách chuyên khảo thuộc lĩnh vực thanh toán quốc tế, quản trị ngân hàng - tiền tệ… Tạp chí KH&CN Việt Nam đã có cuộc trò chuyện cùng ông về công việc viết, thẩm định và sử dụng giáo trình bậc đại học ở nước ta hiện nay.

Giáo trình: điều kiện tiên quyết là chất lượng
Là tác giả của nhiều giáo trình bậc đại học, sau đại học trong lĩnh vực ngân hàng, xin GS chia sẻ vài ý kiến về việc viết giáo trình cùng những kỷ niệm liên quan đến các cuốn giáo trình đã xuất bản?
Giáo trình là hệ thống kiến thức dùng cho giảng dạy, nghiên cứu trong các chuyên ngành ở trường đại học. Lĩnh vực của tôi là kinh doanh quốc tế trong lĩnh vực Tài chính - Tiền tệ nên giáo trình, chuyên khảo mà tôi viết cũng theo hệ thống tri thức liên quan đó: tiền tệ - ngân hàng, tín dụng ngân hàng, thanh toán quốc tế, quản trị ngân hàng… Tính đến nay, tôi đã hoàn thành một số giáo trình như: Nguyên lý và nghiệp vụ ngân hàng thương mại, Tín dụng ngân hàng, Quản trị ngân hàng thương mại, Thanh toán quốc tế và tài trợ ngoại thương, Tài chính quốc tế, Thị trường ngoại hối và quản trị hối đoái trong kinh doanh. Khi viết cuốn giáo trình có tiêu đề International Finance (bằng tiếng Anh) xuất bản vào năm 2011 trên cơ sở cuốn giáo trình tiếng Việt “Tài chính quốc tế hiện đại”, tôi muốn khẳng định với đồng nghiệp quốc tế là nhà khoa học Việt Nam cũng có thể viết sách với lượng tri thức chất lượng có giá trị tham khảo. Khi cuốn giáo trình này được tặng cho một GS ở một trường đại học ở Hoa Kỳ, nó đã được trân trọng với lời đánh giá “có chất lượng tốt, cách chuyển tải kiến thức phù hợp và hấp dẫn”.
Là tác giả của giáo trình, cứ mỗi khi in xong, tôi thường được nhà xuất bản gửi biếu đầu tiên. Cầm cuốn giáo trình mới, tôi cảm thấy rất tự hào và hạnh phúc. Hài lòng, sung sướng là cảm xúc thường xuất hiện khi tôi hoàn thành một cuốn giáo trình, có lẽ cũng giống như khi bạn làm xong một việc nào đó mà bạn thấy cần thiết cho nhiều người.
Là người tham gia viết giáo trình, chắc chắn GS cũng rất quan tâm tới các quy định hiện hành liên quan tới giáo trình đại học. Các quy định này hiện nay còn phù hợp với thực tế phát triển các trường đại học?
Theo Tài liệu hướng dẫn xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh GS, PGS, giáo trình “là tài liệu giảng dạy, học tập phù hợp với chương trình giáo dục đại học (GDDH), được thủ trưởng cơ sở GDĐH duyệt, lựa chọn hoặc được Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt” [1]. Còn Thông tư 04 [2] của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc biên soạn, lựa chọn, thẩm định, duyệt và sử dụng giáo trình GDĐH quy định: “Giáo trình phục vụ cho việc giảng dạy, chuẩn bị bài giảng của giảng viên và học tập của sinh viên đối với các môn học có trong chương trình đào tạo. Giáo trình do cơ sở GDĐH tổ chức biên soạn hoặc tổ chức lựa chọn đối với trình độ cao đẳng, đại học, thạc sỹ”. Tuy nhiên, tại Mục 2, Điều 5 (Sử dụng giáo trình) quy định: các giáo trình đã xuất bản, cơ sở GDĐH có thể bán, cho thuê, cho mượn… để phục vụ giảng dạy của giảng viên và học tập của sinh viên theo Luật Xuất bản và các quy định hiện hành. Theo tôi, việc xuất bản và phát hành giáo trình là chuyên môn của nhà xuất bản (không nên giao cho các trường đại học), có như vậy, việc sử dụng giáo trình mới được lan truyền một cách rộng rãi, bởi vì giáo trình viết ra được nhiều người sử dụng thì giáo trình đó mới thực sự được kiểm chứng và có chất lượng tốt.
Bên cạnh đó, nói tới quy định viết giáo trình là đề cập tới 2 vấn đề ở các trường đại học: 1- Tổ chức biên soạn nếu đủ năng lực; 2- Tổ chức lựa chọn giáo trình đã có của các cơ sở GDĐH (nếu không đủ năng lực biên soạn). Mỗi một môn học trong chương trình đào tạo GDĐH đều phải có giáo trình là yêu cầu đã được đặt ra, trong khi đó việc kiểm soát chất lượng giáo trình còn bỏ lửng, không ít giáo trình được nghiệm thu tại cơ sở GDĐH nhưng không đạt yêu cầu kiến thức cơ bản… Chất lượng giáo trình không đồng đều giữa các cơ sở GDĐH và cách tổ chức làm giáo trình thiếu cẩn trọng (thậm chí có nơi, việc tổ chức triển khai thực hiện viết/thẩm định giáo trình còn khá hình thức, vi phạm Luật Sở hữu trí tuệ) đã làm giảm sút chất lượng giáo trình và uy tín của một số cơ sở GDĐH, đặc biệt trong bối cảnh nhiều trường đại học được thành lập mới hoặc tuổi đời còn ít. Điều này cho thấy sắp tới cần phải quản lý chặt chẽ hơn khâu kiểm định, lựa chọn và sử dụng giáo trình.
Theo GS, chất lượng giáo trình có liên quan như thế nào tới chất lượng đào tạo trong trường đại học?
Việc học tập của sinh viên ở trường đại học luôn gắn liền với học liệu (gồm: chuyên khảo, giáo trình, sách tham khảo và tài liệu học tập), trong đó giáo trình là nguồn học liệu chứa đựng kiến thức chuẩn, lõi, quan trọng nhất. Tôi thường nói với sinh viên: Đi học mà không có giáo trình cũng như người nông dân ra đồng làm việc mà không có công cụ lao động, người công nhân đến xưởng sản xuất mà không có máy móc, người bác sỹ đến bệnh viện mà không có y cụ. Giáo trình là công cụ của người học, và là tri thức cốt lõi để người học từ đó phát triển tư duy và bổ sung các tri thức chuyên môn cần thiết bằng các loại học liệu khác phục vụ cho công việc sau này, vì thế, chất lượng của giáo trình chắc chắn có mối liên quan mật thiết với chất lượng đào tạo. Không phải ngẫu nhiên mà các GS tại các trường đại học đã dành phần lớn thời gian về sau để tập trung biên soạn và xuất bản giáo trình phục vụ công tác đào tạo, và tên tuổi của họ đã gắn với những giáo trình được quốc tế hóa. Một giáo trình tốt phải hàm chứa trong đó nhiều kiến thức chuyên môn chuẩn, được chắt lọc, tinh túy về mặt tri thức, trí tuệ, giản dị trong cách diễn đạt, cập nhật và hấp dẫn trong các tình huống nghiên cứu.
Cách thực hiện giáo trình chuyên nghiệp và bài bản
Theo GS, chúng ta nên chọn cách làm nào để việc triển khai viết/tuyển chọn/sử dụng giáo trình trong quá trình hội nhập quốc tế nhằm đạt được hiệu quả cao nhất? Đối với các ngành học mới, cần làm gì để có thêm nhiều cuốn giáo trình có chất lượng cao phục vụ việc học tập và nghiên cứu ở các cơ sở GDĐH?
Để tránh hình thức trong biên soạn giáo trình, chúng ta không nên quy định các cơ sở đào tạo đại học đều làm giáo trình, không nên chỉ định và giao nhiệm vụ cho một ai đó hay một nhóm người nào đó phải viết giáo trình, mà thay vào đó, nên cho phép giảng viên/khoa/bộ môn được chủ động lựa chọn giáo trình để dạy. Ở đây, có một vấn đề liên quan tới chất lượng đào tạo từ góc nhìn này tiến tới nên khuyến khích sinh viên/người học được lựa chọn giảng viên, do đó, để có thương hiệu thì giảng viên sẽ phải chủ động quyết định lựa chọn giáo trình tốt nhất để dạy, tiến tới thực hiện lựa chọn giáo trình theo quy luật “hữu xạ tự nhiên hương”, “chọn lọc tự nhiên” cũng như quy luật thị trường, cứ sách hay thì độc giả sẽ tìm mua. Để có giáo trình tốt nên theo cách làm của các nước phát triển, đó là, khi nói đến sách thì người ta nói đến: (i) Sách của ai? (ii) Nhà xuất bản nào? Giáo trình là một công trình khoa học, là sản phẩm sáng tạo nên cũng phải mang thuộc tính cá nhân. Khi giáo trình là sản phẩm của cá nhân, chắc chắn chủ thể của nó sẽ phải có trách nhiệm cao nhất vì liên quan tới uy tín của mình. Mặt khác, về phía Nhà nước, cần siết chặt quy định về sở hữu trí tuệ trong việc in ấn xuất bản nói chung, của các trường đại học, cơ sở đào tạo đại học nói riêng cũng như trong quy định về thưởng/phạt liên quan tới việc xuất bản giáo trình (nếu phạm “đạo văn” thì các cơ sở đào tạo sẽ không những không được tính vào thành tích khoa học mà còn bị giảm trừ thành tích).
Theo kinh nghiệm ở đơn vị chúng tôi, khi có một môn học mới, xét thấy chưa đủ điều kiện thì trưởng khoa giao cho một số giảng viên giảng môn học đó lựa chọn giáo trình thông qua việc tham khảo các giáo trình của nhiều cơ sở đào tạo và sau đó, trình lên để xem xét quyết định chọn cuốn nào theo đề cương môn học của Khoa. Khoa cũng luôn khuyến khích các giảng viên có nhiều kinh nghiệm viết giáo trình cho môn học mà mình giảng dạy. Tựu trung lại, Khoa hướng tới cách thực hiện giáo trình chuyên nghiệp và bài bản, cẩn trọng và nghiêm túc.
Thưa GS, để có các giáo trình có chất lượng cao, liệu việc nhập khẩu giáo trình có cần thiết?
Hiện nay, trong lĩnh vực kinh tế, tài chính - ngân hàng, quản trị kinh doanh… có nhiều bộ sách mang tính kinh điển mà tác giả là các GS hàng đầu (chủ yếu là Hoa Kỳ và Anh) được hầu hết các trường đại học trên thế giới sử dụng. Do đó, Việt Nam không nên ngoại lệ, mà cần tiếp cận, thẩm định và chọn lọc để nhập khẩu. Việc cần thực hiện nghiêm túc là vấn đề bản quyền, tổ chức dịch thuật, in ấn và phát hành sao hiệu quả. Tuy nhiên, nếu thụ động và phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn sách nhập khẩu thì sẽ làm lu mờ nền khoa học nước nhà. Do đó, cần khuyến khích các GS của Việt Nam viết giáo trình có trình độ ngang tầm quốc tế, nhất là các lĩnh vực Việt Nam có thế mạnh và mang tính đặc thù. Ngay cả khi sử dụng giáo trình nhập khẩu, thì khi biên dịch cũng cần cập nhật tình hình thực tiễn của Việt Nam và bổ sung các tình huống thực tế ở Việt Nam.
Có ý kiến cho rằng, “công việc viết giáo trình không mang thu nhập đáng kể, mất nhiều thời gian và công sức”. Vậy điều gì đã thôi thúc GS viết ra những cuốn giáo trình được nhiều thế hệ sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng tìm đọc? Kinh nghiệm của GS trong triển khai, hoàn thiện các cuốn giáo trình là gì?
Không phải ai cũng có thể viết giáo trình, bởi đây là công việc hết sức khắt khe, đòi hỏi trí tuệ, kinh nghiệm lẫn sự công phu, tâm huyết và hy sinh nhất định. Công việc viết giáo trình tuy không mang lại nhiều tiền, mất nhiều thời gian và công sức nhưng lại thỏa mãn niềm đam mê truyền tải tri thức cho đông đảo bạn đọc, nhất là các bạn trẻ là sinh viên. Đối với tôi, để hoàn thành một cuốn giáo trình cần thời gian dài mà trong đó, nhiều trang, nhiều dòng, viết đi viết lại, thay thế, sửa chữa, thêm bớt vì chưa thấy ưng ý, hay dẫn chứng đưa ra chưa thuyết phục lại phải đi tìm dẫn chứng khác thay thế nên nhiều tuần, bản thảo chỉ thêm được một vài dòng và mất nhiều đêm thức trắng để suy nghĩ… Để có một trang sách, nhiều khi tôi đã phải tra cứu một chồng tài liệu dày và rất công phu… Kinh nghiệm mà tôi muốn chia sẻ là hoạt động giảng dạy có thể giúp ích cho công việc viết giáo trình nếu biết chú ý khai thác. Thông qua giảng dạy với đối tượng cụ thể, người viết có thể đưa những vấn đề dự định sẽ chuyển tải ở giáo trình thử nghiệm trước và nếu được phản hồi tốt từ phía sinh viên để đưa vào sách hoặc có thể lấy các ý kiến của người học về một phần nào đó của giáo trình sẽ xuất bản trong khi giảng dạy. Đặc biệt, những thắc mắc, những góp ý và ngay cả những phản đối của sinh viên luôn là những gợi ý cho việc hoàn thiện một cuốn giáo trình.
Xin cảm ơn GS.

Thực hiện: CTTH

Ghi chú: 

1. Hội đồng chức danh GS Nhà nước (2016), Tài liệu hướng dẫn xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh GS, PGS, tr.45.

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2011), Thông tư 04/2011/TT-BGDĐT ngày 28/01/2011 quy định về việc biên soạn, lựa chọn, thẩm định, duyệt và sử dụng giáo trình GDĐH.

 

 

 

Hình ảnh hoạt động

Liên kết website

logo petech